หอยงวงช้าง สิ่งมีชีวิตดึกดำบรรพ์ที่ยังดำรงเผ่าพันธุ์มาจนถึงปัจจุบัน

หอยงวงช้าง (chambered nautilus)
สิ่งมีชีวิตดึกดำบรรพ์ที่ยังดำรงเผ่าพันธุ์มาจนถึงปัจจุบัน

มันดูเหมือนเปลือกหอยที่วาดด้วยมือ ลายเส้นสีทองที่ม้วนเป็นจังหวะที่สมบูรณ์แบบ หนวดที่พลิ้วไหวราวกับเส้นใยใต้น้ำ และดวงตาที่จ้องมองความลึกด้วยสมาธิอันสงบนิ่งแบบโบราณ

แต่นี่ไม่ใช่งานศิลปะ นี่คือหอยงวงช้าง (chambered nautilus) สิ่งมีชีวิตที่เก่าแก่จนมองเห็นมหาสมุทรก่อนที่ฉลามจะถือกำเนิดเสียอีก

เป็นหลายร้อยล้านปีแล้วที่บรรพบุรุษของมันล่องลอยอยู่ในทะเลเขตร้อนอันอบอุ่น รอดชีวิตจากการสูญพันธุ์ครั้งใหญ่ถึงห้าครั้ง รวมถึงครั้งหนึ่งที่ไดโนเสาร์สูญพันธุ์ สิ่งที่บอบบางเช่นนี้สามารถอยู่รอดได้นานกว่าโลกทั้งใบได้อย่างไร?

เปลือกเป็นเกลียวของห้องต่างๆ ซึ่งแต่ละห้องถูกปิดผนึกไว้เมื่องวงช้างเติบโต ภายในห้องเล็กๆ เหล่านั้น มันควบคุมการลอยตัวด้วยก๊าซที่กักไว้ ลอยขึ้นและจมลงเหมือนเรือดำน้ำที่มีชีวิต เคลื่อนที่อย่างเชื่องช้าและมีประสิทธิภาพ มากกว่าความเร็วหรือแรง

หนวดของมันแตกต่างจากปลาหมึกยักษ์หรือปลาหมึกทั่วไป ไม่มีหนวด ไม่มีกล้ามเนื้อที่หนักหน่วง มีเพียงเส้นใยเหนียวนุ่มหลายร้อยเส้นที่ยืดหยุ่นได้ เหมาะสำหรับการจับปูที่ลอยมาหรือกลิ่นอาหาร

ดวงตาของมันมีรูปร่างเหมือนกล้องรูเข็ม เรียบง่ายแต่ทรงพลัง ออกแบบมาสำหรับช่วงพลบค่ำที่แสงแดดจางหาย โลกแห่งเงา รูปทรง และความเงียบสงัดโบราณ

ทุกแถบบนกระดองของมันมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวเหมือนลายนิ้วมือ ทำให้หอยงวงช้างแต่ละตัวเป็นสิ่งมีชีวิตที่รอดชีวิตเพียงหนึ่งเดียว แบกรับประวัติศาสตร์หลายล้านปีไว้ในม้วนเดียว

สิ่งมีชีวิตเช่นนี้เตือนเราว่าความงามไม่ได้เปราะบางเสมอไป บางครั้งมันกลับเป็นสิ่งที่คงอยู่ยาวนานที่สุด

หอยงวงช้าง เป็นมอลลัสคาในชั้นเซฟาโลพอด จัดอยู่ในอันดับย่อย Nautilina จัดเป็นมอลลัสคาที่มีวิวัฒนาการค่อนข้างสูง เป็นสิ่งมีชีวิตดึกดำบรรพ์ที่มีชีวิตอยู่บนโลกนี้แล้วกว่า 350 ล้านปี จัดอยู่ในชั้นเซฟาโลพอด อันเป็นชั้นเดียวกับปลาหมึก ในชั้นย่อยนอติลอยด์ จัดเป็นนอติลอยด์เพียงกลุ่มเดียวเท่าที่ยังดำรงเผ่าพันธุ์มาจนถึงปัจจุบัน ถือได้ว่าเป็นซากดึกดำบรรพ์มีชีวิตจำพวกหนึ่งก็ว่าได้

ลักษณะและพฤติกรรม
มีลักษะเหมือนหมึกผสมกับหอยฝาเดี่ยว เป็นสัตว์ที่ว่องไว ว่ายน้ำได้ดี ตาไม่มีคอร์เนียและเลนส์ เป็นแอ่งบุ๋มจากลำตัวเข้ามา มีน้ำทะเลเข้ามาอาบในชั้นเรตินาจึงรับภาพไม่ได้ เยื่อแมนเทิลมีกล้ามเนื้อหนา มีหนวดที่มากถึง 63–94 เส้น ซึ่งมากกว่าหมึกเสียอีก และมีประสาทสัมผัสที่ทำหน้าที่เหมือนเซนเซอร์สำหรับสัมผัสและรับรู้ความเคลื่อนไหวต่าง ๆ เช่น การหาอาหารและหลบหลีกศัตรู มีเปลือกหุ้มอยู่ภายนอก เปลือกขดเป็นวง มีผนังกั้นภายในตามขวาง แบ่งเป็นช่องอยู่ด้านในคล้ายห้อง ช่องนอกสุดที่มีขนาดใหญ่สุดเป็นช่องที่ตัวหอยอาศัยอยู่ อากาศที่อยู่ในช่องของเปลือกทำให้หอยงวงช้างลอยตัวได้ เมื่อจะดำน้ำลง หอยจะปล่อยอากาศที่อยู่ในช่องเหล่านี้ออกมา แล้วให้น้ำเข้ามาแทนที่ ทำให้ตัวหนักและจมลงได้ อันเป็นหลักการเดียวกับถังอับเฉาในเรือดำน้ำ

หอยงวงช้างว่ายน้ำโดยการพ่นน้ำออกไปทางท่อไซฟอนเช่นเดียวกับหมึก แต่การว่ายน้ำของหอยงวงช้างเป็นไปอย่างช้า ๆ ไม่รวดเร็วเท่าหมึกเนื่องจากมีเปลือก และไม่สามารถเห็นทิศทางที่จะไปได้ เพราะเป็นการว่ายถอยหลัง อาหารที่ชอบกินได้แก่ ปลา, กุ้ง ที่ว่ายน้ำอยู่ใกล้พื้นทะเล

หอยงวงช้างมีการสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศโดยแยกเพศกันเป็นตัวผู้และตัวเมีย การผสมพันธุ์มีความคล้ายคลึงกับหมึก โดยตัวผู้จับถุงเสปิร์มส่งเข้าไปในช่องลำตัวของตัวเมีย ไข่ที่ได้รับการปฏิสนธิแล้วจะฟักเป็นตัวโดยตรง และไม่มีระยะตัวอ่อน หอยงวงช้างยังพบได้มากที่ติมอร์-เลสเต ส่วนในน่านน้ำไทยมีหอยงวงช้างอยู่จำนวนไม่มากนัก โดยพบทางทะเลอันดามันของมหาสมุทรอินเดีย และไม่พบในอ่าวไทย เป็นสัตว์ที่หากินในเวลากลางคืน โดยในเวลากลางวันจะหลบซ่อนตัวอยู่ในที่ลึก อาจถึง 400 เมตรได้

จากการเลี้ยงในสถานที่เลี้ยง พบว่าหอยงวงช้างมีการวางไข่ โดยจะวางไข่ติดกับก้อนหิน ไข่ใช้ระยะเวลาฟัก 8 เดือน หรือมากกว่าขึ้นอยู่กับอุณหภูมิของน้ำ ตัวอ่อนมีเส้นผ่าศูนย์กลางเพียง 3 เซนติเมตร แต่อย่างไรก็ตาม จวบจนปัจจุบันยังไม่สามารถเลี้ยงลูกหอยงวงช้างจนกระทั่งโตเต็มวัยได้

การจำแนก
มีเพียงวงศ์เดียว คือ Nautilidae มีอยู่ด้วย 6 ชนิดใน 2 สกุล ตัวต้นแบบมาจากสกุล Nautilus ซึ่งมักอ้างอย่างเฉพาะเจาะจงลงไปที่ หอยงวงช้างมุก (N. pompilius) และยังใช้เรียกชนิดใดก็ตามที่อยู่ในวงศ์เดียวกันนี้ โดยการปรับตัวอยู่ในน้ำลึกมาหลายล้านปีทำให้หอยงวงช้างเป็นสมาชิกเพียงจำพวกเดียวของ ชั้นย่อย Nautiloidea ที่ยังมีชีวิตอยู่ และมักจะพบเป็นฟอสซิลตามหินฟอสซิลโบราณนักชีววิทยาจึงจัดให้เป็นฟอสซิลที่ยังมีชีวิตอยู่

หอยงวงช้าง เป็นหอยที่อาศัยอยู่ในน้ำลึก ประมาณ 400–600 เมตร และสามารถดำน้ำได้ลึกถึง 3 กิโลเมตร แต่ไม่มีหมึกเพื่อป้องกันตัวเช่นเดียวกับปลาหมึก