พระอุปคุค

พระอุปคุค

พระอุปคุต (Upagupta) เป็นพระเถระในรัชสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช และเป็นสังฆนายกลำดับที่ ๕ แห่งนิกายสรวาสติวาท ถัดจาก ๑. พระมหากัสสปะ (Mahākassapa), ๒. พระอานนท์ (Ānanda), ๓. พระมัธยันติกะ (Madhyāntika) และ ๔. พระศานกวาสิน (Śāṇakavāsin)

ชื่อ "อุปคุต" มีความหมายว่า ผู้คุ้มครองรักษา

พระอุปคุตเป็นพระที่เป็นที่นิยมนับถือของชาวอินเดีย ชาวมอญ และชาวไทยวน และอีสาน สมัยก่อนพระมอญได้นำพระบัวเข็มมาถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในตอนที่พระองค์ผนวชอยู่ แม้แต่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็ยังทรงกล่าวถึงความเป็นมาในพระราชนิพนธ์พระราชพิธีสิบสองเดือนด้วย

ประวัติของพระอุปคุตไม่ปรากฏในพระไตรปฎก แต่มีในคัมภีรบาลียุคหลัง ที่ชัดเจนที่สุด คือ คัมภีรโลกบัญญัติปฐมสมโพธิกถา อโศกาวทานของสรวาสติวาทิน เป็นต้น เล่าถึงชาติตระกูลของพระอุปคุตว่าเป็นพ่อค้าน้ำหอม เมืองมถุรา เมื่อยังไม่ได้บรรพชาได้ช่วยบิดาทำการค้าขาย มีสติปัญญาดีศึกษาธรรมกับพระสาณ กวาสินเถระ บรรลุอนาคามีตั้งแต่ยังไม่ได้บวชและบรรลุอรหัตผลหลังจากบวชไม่นาน อย่างไรก็ตามในตำนานท้องถิ่นล้านนาและภาคอีสาน กล่าวถึงชาติกำเนิดของท่านต่างออกไปว่า เป็นลูกนางปลา หรือนางเงือก บางตำนานว่าเป็นโอรสของพระพุทธเจ้า (วัชราภรณ์ ดิษฐป้าน ๒๕๕๖:๑-๒๘)

พระอุปคุตเป็นพระสงฆ์ที่พระเจ้าอโศกทรงเสื่อมใสได้ช่วยปราบมารที่จะเข้ามารบกวนพิธีอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุบรรจุไว้ในพระเจดีย์ ๘๔,๐๐๐ องค์ ที่พระเจ้าอโศกได้สร้างไว้ (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า พระปรมานุชิตชิโนรส ๒๕๓๐, ๒๗๑) ในปฐมสมโพธิกถายังกล่าวถึงที่อยู่ของท่านว่าอยู่ในปราสาทในสะดือทะเล

ทั้งนี้เรื่องราวของพระอุปคุตในคัมภีร์ต่างๆ เกี่ยวข้องกับน้ำเสมอ ด้วยเหตุนี้ท่านจึงเป็นสัญลักษณ์ของน้ำ การควบคุมน้ำ การควบคุมฝน เกี่ยวข้องกับความอุดมสมบูรณ์ ดังเห็นได้จากปรากฏการณ์ในบางพื้นที่ที่แห่พระอุปคุตเพื่อขอฝน ทั้งในพระราชพิธีสิบสองเดือนก็กล่าวถึงพระอุปคุตว่าเป็นพระขอฝน (พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ๒๕๒๖:๕๕๒-๕๕๕)

680-24